Chọn ngành và vấn đề ma cà rồng
“Khi đứng giữa những lựa chọn lớn mà kết cục chưa rõ ràng, hãy quyết định dựa trên con người mà bạn muốn trở thành, thay vì dựa trên những gì bạn nghĩ có thể sẽ xảy ra. Cuộc sống không phải là tiên đoán trước tương lai, mà là khám phá phiên bản sâu hơn của chính mình.”
“Vấn đề Ma Cà Rồng” (Vampire Problem) là gì?
Trong quá trình làm DAS, tôi gặp rất nhiều bạn băn khoăn rằng mình có nên chuyển ngành không. Sang nhận diện thương hiệu? Hay UI/UX? Hay 3D VFX?... Thông thường thì các bạn hỏi câu này sẽ cần các bằng chứng đảm bảo rằng ngành ổn, lương cao, tử vi nói hợp bla bla… Nhưng thật ra với câu này, dù có trả lời tốt thế nào thì các bạn vẫn hoài nghi. Không phải là do câu trả lời không thuyết phục, mà vì bản chất câu hỏi đã sai ngay từ đầu.
Để làm sáng tỏ hơn, bài viết này sẽ nói đến một thí nghiệm tư duy của triết gia L.A Paul gọi là “Vấn đề Ma Cà Rồng” (Vampire Problem).
Hãy tưởng tượng rằng nếu một ngày bạn gặp được một con vampire, và nó nói giờ cho nó cắn một cái nhẹ nhàng thôi, là bạn sẽ trở thành vampire luôn. Bạn sẽ có siêu năng lực như siêu nhanh, giác quan siêu thính, bất tử, sống cuộc đời mới với những ham muốn mới. Nói chung, bạn sẽ thay đổi tất cả, trở thành một bản thể mới, không còn quan tâm tới sinh lão bệnh tử, tiền tài,... như hiện tại. Vậy bạn có chấp nhận không?
Và đây là nghịch lý:
- Bạn không biết bạn có thích trở thành vampire không cho đến khi bạn trở thành vampire.
- Khi trở thành vampire rồi thì không thể quay lại như xưa.
- Và tại vì trở thành vampire thay đổi bạn hoàn toàn, bạn không thể dùng các hệ quy chiếu hiện tại để đánh giá trải nghiệm trở thành vampire trong tương lai.
“Trải nghiệm chuyển đổi” (Transformative Experience)
Bạn có thể phỏng vấn, dùng số liệu, xem phim… nhưng tất cả những thứ đó chỉ mô tả từ bên ngoài. Còn trải nghiệm thật chỉ có được khi bạn tự mình trở thành nó. Và những trải nghiệm dạng này được L.A Paul gọi là “Trải nghiệm chuyển đổi” (Transformative Experience). Nó có thể là sinh con, chọn một ngành học mới, hay theo một tôn giáo mới - những trải nghiệm mà thay đổi identity của bạn hoàn toàn.
Và với những trải nghiệm này, không thể dùng số liệu mà hiểu được, chỉ có thể “sống” nó. Ok chọn ngành Graphic Design thì không làm bạn mọc răng nanh hay cánh dơi, nhưng nó cũng thay đổi cách bạn nhìn thế giới. Bạn không thể biết được cảm giác đọc ý đồ biểu tượng là như thế nào, hay đi đâu cũng để ý typography, hay có cảm xúc mãnh liệt với một gam màu đỏ nào đó, hay nhìn đầu cũng thấy các yếu tố thị giác chơi đùa với nhau… cho đến khi bạn sống cuộc đời của một Graphic Designer.
Tôi có nên trở thành vampire không?
Vì vấn đề trên nên L.A Paul cho rằng, câu hỏi thật sự không phải là “Tôi có nên trở thành vampire không?” Mà câu hỏi phải là: “Quyết định này có làm tôi thấy hứng khởi và tò mò không?” Vai trò của chúng ta không phải là tiên đoán tương lai, mà là để phát triển hơn, mở khóa nhiều hơn các trải nghiệm cuộc sống. Hãy tưởng tượng rằng khi bạn 80 tuổi, câu chuyện bạn kể cho con cháu sẽ ra sao? Và khi đó, lựa chọn nào làm bạn tiếc nuối vì đã không dám thử?“Vì vậy, ở rất nhiều khoảnh khắc lớn nhỏ trong cuộc sống, chúng ta buộc phải đối diện với một sự thật hiển nhiên: chúng ta biết rất ít về tương lai của mình, ngay chính lúc chúng ta cần sự chắc chắn nhất.
Với nhiều lựa chọn quan trọng trong đời, ta chỉ học được điều mình cần biết sau khi đã bước vào, và trong quá trình ấy, ta thay đổi chính mình. Và tôi cho rằng, cuối cùng, cách đáp lại tốt nhất là hãy chọn dựa trên việc liệu ta có muốn khám phá xem mình sẽ trở thành ai hay không.” - Đoạn kết cuốn Transformative Experience của L.A Paul.Khi đứng giữa những lựa chọn lớn mà kết cục chưa rõ ràng, hãy quyết định dựa trên con người mà bạn muốn trở thành, thay vì dựa trên những gì bạn nghĩ “có thể” sẽ xảy ra. Cuộc sống không phải là tiên đoán trước tương lai, mà là khám phá phiên bản sâu hơn của chính mình.
Tập trung vào xây dựng và khám phá chính mình
Cá nhân tôi đã đi từ Graphic Designer, sang giáo dục, rồi khởi nghiệp. Không bước ngoặt nào trong số đó đến từ việc tôi có đầy đủ thông tin, số liệu hay lộ trình rõ ràng. Tất cả bắt đầu từ sự tò mò, một cảm giác thôi thúc muốn hiểu xem mình có thể trở thành ai nếu tôi bước tiếp. Và cho đến hôm nay, tôi trân trọng con người mà tôi đã và đang trở thành. Trong thời đại A.I đầy bất định, việc tập trung vào xây dựng và khám phá chính mình lại càng trở nên thiết yếu. Nên nếu bạn có đam mê với một ngành gì đó, thì cứ học, khám phá xem mình là ai. Chứ cứ ngồi phân vân tiên đoán tương lai thì không có ích gì, chỉ tổ ngày càng già và nghèo trải nghiệm.
